Bij Spinoza lees je nergens Deus sive Ratio [4 en slot over Maarten van Buuren] - #Spinoza

In het eerste blog van deze kleine reeks had ik al aangegeven dat, behalve Ed, ook Maarten van Buuren aanleiding ervoor vormde. In dit slotblog wil ik kort aanduiden wat je bij Maarten van Buuren over ratio en verstand tegenkomt.

Op Maarten van Buuren Spinoza-uitleg heb ik, zoals de oplettende lezer zal zijn opgevallen, nogal wat aan te merken. Ook in dit blog zal dat weer het geval zijn. Maar voor het onderwerp dat mij in de voorbije drie blogs bezighield, is het goed vast te stellen dat Van Buuren een interessante en treffende toelichting geeft in een aantekening bij Deel I van de Ethica. Ik doe immers niet aan zomaar Van Buuren ‘bashen’ en citeer graag die eindnoot die te vinden is op p. 68 van zijn Ethica-vertaling:

48 De reden waarom ik hier over een werkelijk Verstand spreek is niet omdat ik erken dat er een potentieel Verstand kan bestaan (Opmerking bij Stelling 31, 1).
   Potentieel verstand. Spinoza sluit uit dat er een verstand bestaat los van het denken. In ons hoofd zit niet een verstand dat in werking wordt gezet op het moment dat we gaan denken. Het enige wat bestaat zijn denkactiviteiten. We hebben de neiging om deze activiteiten te verzelfstandigen (te hypostaseren) tot een ding dat verstand wordt genoemd, maar dat verstand bestaat niet als zelfstandig ding, zoals Spinoza herhaaldelijk betoogt. Het enige wat werkelijk bestaat zijn de denkactiviteiten. Vandaar dat Stellingen 30 en 31 niet eenvoudig het verstand betreffen, maar het 'werkelijke verstand', dat wil zeggen het verstand opgevat als de verzamelde denkactiviteiten → VERSTAND, DENKDINGEN/WERKELIJKE DINGEN.

Ik vind dit een goede uitleg; alleen jammer dat hij niet verwijst naar 2/48 + Scholium waar Spinoza z’n zienswijze hierover het scherpst verwoordt.

Bij Spinoza lees je nergens Deus sive Ratio [3] - #Spinoza

In dit blog wil ik de in mijn ogen belangrijkste betekenis van ratio bij Spinoza bespreken. In het eerste blog behandelde ik de betekenis van ratio als equivalent van causa in: “causa sive ratio,” waarin ‘ratio’ dus vertaald dient te worden met “reden”. Het tweede blog ging over ratio in de betekenis van: verhouding, proportie. In dit blog gaat het over ratio in de betekenis van verstand.

En passant moet ik even kwijt dat mij intussen het gevoel bekruipt: waar ben ik in ’s hemelsnaam mee bezig als ik me realiseer dat er dit jaar een boek uitkwam onder redactie van Beth Lord: Spinoza's Philosophy of Ratio [Edinburgh University Press, 2018 – cf. blog]. Het wordt aangeprezen met o.a. deze zin: "These essays explore the surprisingly varied dimensions of this unacknowledged keystone of Spinoza’s thought." Enfin, laat ik maar doorgaan met mijn bijdrage te leveren aan de verdere verkenning van deze weinig gekende hoeksteen van Spinoza’s denken. Nu dus de centrale hoeksteen van zijn bouwwerk: de ratio als rede.

Bij Spinoza lees je nergens Deus sive Ratio [2] - #Spinoza

De waarschijnlijk belangrijkste en meest gebruikte betekenis van ratio door Spinoza bewaar ik voor het laatste blog. In het eerste blog behandelde ik de betekenis van ratio als equivalent van causa in: “causa sive ratio,” waarin ‘ratio’ dus vertaald dient te worden met “reden” of “grond.”

In dit blog wil ik het hebben over ratio in de betekenis van: verhouding, proportie. In die betekenis zien we Spinoza de term gebruiken in z’n “kleine fysica” tussen 2/13 en 2/14 – en met name in de definitie die hij geeft van hoe en wanneer “samengestelde lichamen” een individu vormen. Daarin lezen we:

Cum corpora aliquot ejusdem aut diversae magnitudinis a reliquis ita coercentur ut invicem incumbant vel si eodem aut diversis celeritatis gradibus moventur ut motus suos invicem certa quadam ratione communicent, illa corpora invicem unita dicemus et omnia simul unum corpus sive individuum componere quod a reliquis per hanc corporum unionem distinguitur.

[Alleen het geel gemarkeerde vertaald:] “dat zij hun bewegingen in een vaste verhouding (ratio) gemeen hebben.”

Bij Spinoza lees je nergens Deus sive Ratio [1] - #Spinoza

Ed beweerde in vele reacties dat er een volkomen gelijkstelling of identiteit is tussen Spinoza’s God en Ratio, hetgeen hij dan weergaf met “God = Ratio.” Zijn gelijk wat dit betreft wilde hij gisteren nog onderbouwen met een verwijzing naar de eerste zinnen van hoe de – waarschijnlijk Hegeliaanse - Catherine Malabou over Spinoza schreef.

Hoewel het water naar de zee dragen zal blijken te zijn, wil ik me in dit en twee volgende blogs bezig houden met deze bewering. Vooral ook daar je bij Maarten van Buuren dezelfde opvatting tegenkomt. Daar ratio bij Spinoza in verschillende betekenissen voorkomt, zal ik aan elke daarvan apart aandacht besteden.

Om te beginnen met de betekenis zoals hij die gebruikt in “causa sive ratio”.

Het ‘ander bewijs’ van Ethica I/11 is een goudmijntje: daarin komt “causa seu ratio” 3x, “ratio etiam seu causa” 1x, “ratio seu causa” 3x en “nulla ratio nec causa” 2x voor. Ik ga die passages niet citeren – lees ze maar na -, maar stel vast dat geen enkele ervan ruimte laat om te beweren dat gelezen kan worden "Deus sive causa seu ratio”.

Dat geldt ook voor de volgende tekst:

In Ethica 4/Praefatio (voorwoord) […] “In het aanhangsel bij het Eerste Deel hebben wij immers aangetoond, dat de Natuur geenszins om een doel handelt; want dit eeuwige en oneindige Zijnde dat wij God of Natuur noemen’ (infinitum Ens, quod Deum, seu Naturam appellamus) handelt vanuit dezelfde noodzakelijkheid, als waardoor het bestaat. Want wij hebben aangetoond dat krachtens dezelfde noodzakelijkheid van zijn natuur waardoor het bestaat, het ook handelt (stel. 16 van dl I). De reden of oorzaak dus waardoor God, ofwel de Natuur, handelt (Ratio igitur, seu causa, cur Deus, seu Natura agit) en waardoor hij bestaat, zijn één en dezelfde.

Omero Proietti, "Philedonius, 1657. Spinoza, Van den Enden e i classici latini" staat op internet - #Spinoza

Toevallig kwam ik zojuist tegen dat het boek van
Omero Proietti, Philedonius, 1657. Spinoza, Van den Enden e i classici latini [EUM, 2010],
waarover ik op 07-12-2010 blogde dat ik er graag Italiaans voor had willen kunnen lezen, als PDF op internet te vinden is.
Ikzelf heb er niets aan, maar ik geef het graag door voor hen die wel Italiaans lezen.

Catherine Malabou [van neuroplasticiteit] houdt zich ook intensief met #Spinoza bezig [2] - met grote verbeelding...

In vervolg op het vorige blog waarin enige informatie van en over Catherine Malabou, wil ik in dit blog vooral ingaan op haar m.i. belangrijkste artikel voor wat Spinoza betreft, ontstaan n.a.v. een openbare lezing die zij gaf voor de studenten van European Graduate School aan het Centre for Research in Modern European Philosophy at Kingston University op 1 december 2016.

Catherine Malabou, “Before and Above: Spinoza and Symbolic Necessity.” In: Critical Inquiry, Volume 43, Number 1 | Autumn 2016 – html-tekst & het PDF.

Zij heeft het in dit artikel over Spinoza, Levinas, Deleuze en Bronchard, over jodendom en christendom. Zij bediscussieert het verraad waarvan Levinas Spinoza beschuldigt en heeft het verder over taal en i.h.b. Hebreeuws, en… het heilige in verband met de TTP en de Ethica.

Catherine Malabou [van neuroplasticiteit] houdt zich ook intensief met #Spinoza bezig [1]

Catherine Malabou

In het blog van 26-07-2016 signaleerde ik dat op de website van de The European Graduate School, waar Catherine Malabou werkzaam is, aangekondigd werd dat zij “is working on a critical approach of immanence, implying a new reading of Spinoza.” Het staat daar nog steeds zo, maar in datzelfde jaar verscheen die studie. Het ging om

Catherine Malabou, “Before and Above: Spinoza and Symbolic Necessity.” In: Critical Inquiry, Volume 43, Number 1 | Autumn 2016

Het gaat om de uitwerking van een openbare les die de Franse filosoof en schijfster Catherine Malabou hield voor de studenten van de European Graduate School. Zij heeft het in dit artikel over Spinoza, Levinas, Deleuze en Bronchard, over jodendom en christendom. Zij bediscussieert het verraad waarvan Levinas Spinoza beschuldigt en heeft het verder over taal en i.h.b. Hebreeuws, en… het heilige in verband met de TTP en de Ethica.

Toen ik dat blog maakte nog niet, maar sindsdien verscheen het PDF ervan op internet zo ontdekte ik onlangs.

Nadat ik het las heeft dat stuk me flink bezig gehouden. Het is geen eenvoudig artikel dat zich bij eerste lezing meteen ontsluit - althans zo verging het mij: ik moest het meerder keren lezen om een indruk te krijgen van wat ze nou precies beweerde. In een volgend blog geef ik mijn bespreking van dat artikel. In dit blog geef ik nog wat algemene informatie over haar.

Enige jaren voor dit artikel uitkwam gaf ze al eens een lezing over het onderwerp die op Youtube te vinden is.

Op 29 januari 2016  sprak ze tijdens "Spinoza à l'Université Paris 8" over hetzelfde thema: Catherine Malabou, "Spinoza et la question du symbolique" [Youtube]

"Dans Spinoza et le problème de l’expression, Deleuze oppose philosophie et révélation. L’expression, modalité privilégiée de l’immanence et de la compréhension, est opposée à la « connaissance par signes », réservée au domaine de la révélation et destinée aux ignorants. La question du statut ontologique de la révélation (c’est-à-dire de sa nécessité) est ainsi évacuée. Levinas, dans une démarche apparemment inverse à celle de Deleuze, reproche à Spinoza d’avoir soumis la révélation à trop de nécessité, manquant ainsi sa dimension « signifiante ». Alors, trop de signes ou pas assez ? À partir d’une lecture du Traité Théologico-politique, de la méthode d’interprétation de la Bible en particulier, je tenterai de voir comment la question du symbolique s’inscrit dans la pensée de Spinoza. Je définirai le symbolique comme cette tendance à la surinterprétation (superstition ?) sans laquelle la compréhension philosophique ne serait pas possible." CM.